TUBERKULOZA – VELIČINA PROBLEMA

TUBERKULOZE DANAS IMA VIŠE U SVETU NEGO PRE 100 GODINA I VIŠE NEGO IKADA PRE U ISTORIJI ČOVEČANSTVA – objavila je 2003. godine Medjunarodna unija za borbu protiv tuberkuloze i plućnih bolesti IUATLD (International Union Against Tuberculosis and Lung Disease).

Iako je od otkrića bacila tuberkuloze prošlo više od 120 godina i pored moćnih antutuberkulotika koji su se pojavili sredinom 20. veka, do očekivanog suzbijanja tuberkuloze nije došlo. Na početku 21. veka, tuberkuloza je i dalje veoma aktuelan problem. Svoju zabrinutost zbog dramatičnog i nezaustavljivog porasta broja obolelih od tuberkuloze, što je u direktnoj vezi sa rasplamsavanjem koepidemije HIV (virus ljudske imunodeficijencije koji dovodi do sindroma stečene imunodeficijencije AIDS/SIDA) Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je izrazila 1993. godine proglašavajući tuberkulozu za globalnu, opštu opasnost. Bio je to slučaj bez presedana u istoriji SZO. Skupština SZO usvojila je Rezoluciju SZO 44.8 ističući uspešno lečenje kao ključnu intervenciju u kontroli epidemije tuberkuloze. Za suzbijanje tuberkuloze SZO je predložila strategiju DOTS (engl. Directly Observed Treatment Short Course – lečenje po kratkotrajnom terapijskom režimu pod neposrednim nadzorom uzimanja lekova) koju je Svetska banka opisala kao najisplativiju investiciju u oblasti zdravstva.

Najozbiljniji problem u savremenom suzbijanju epidemije tuberkuloze je pojava bacila tuberkuloze rezistentnog (otpornog) na lekove. SZO je  pripremila i  smernice za borbu protiv rezistentne tuberkuloze, čija se pojava u jednoj zemlji smatra propustom u primeni dobrog Nacionalnog programa za tuberkulozu..

Tuberkuloza u svetu

U svetu godišnje od tuberkuloze oboli 8-10 miliona ljudi (oko 80% u svojim najproduktivnijim godinama) i oko 3 miliona umre. Najveći broj obolelih od tuberkuloze živi u supsaharskoj Africi, jugoistočnoj Aziji i Južnoj Americi, gde se stopa incidencije kreće i do 800/100.000 (Bocvana, Lesoto, Zimbabve) zahvaljujući koepidemiji HIV-a. Visoka incidencija tuberkuloze nalazi se i u republikama bivšeg Sovjetskog Saveza (oko130/100.000), takodje, usled rasplamsavanja epidemije HIV-a. Tuberkuloza u svetu nije ravnomerno rasporedjena. Najveće opterećenje nose samo 22 zemlje u kojima živi 80% svih obolelih od tuberkuloze. Rusija je jedina evropska zemlja koja spada u «grupu 22» iz koje je Peru nedavno izašao.  Jedna trećina svih obolelih od tuberkuloze u svetu živi u Indiji.

Znatan problem u kontroli epidemije tuberkuloze predstavlja i sve veći broj osoba obolelih od rezistentne tuberkuloze (u Estoniji 37% svih obolelih) a naročito multirezistentne (MDR) čija je zastupljenost u nekim ruskim zatvorima i do 20 %, nekim kineskim pokrajinama 13,7%, Uzbekistanu, Litvaniji i Estonije 12,2%.

MDR je najozbiljnija forma bakterijske rezistencije, a MDR tuberkuloza značajan i sve veći problem za kontrolu tuberkuloze u mnogim zemljama, naročito supsaharske Afrike. Od početka 1990. godine prijavljeno je nekoliko epidemija MDR tuberkuloze u različitim regionima sveta, a bile su posledica neodgovarajuće primene osnovnih antituberkulotika

Danas se rezistencija M. tuberculois na lekove smatra najozbiljnijim problemom u kontroli epidemije tuberkuloze.

Epidemiološka situacija tuberkuloze u našoj zemlji

Kao rezultat primene mera antituberkulozne zaštite tokom niza godina dolazilo je do stalnog pâda broja obolelih od tuberkuloze, pa je 1990. godine incidencije u SRJ bila 41/100.000 stanovnika. U to vreme, prosečna stopa incidence na Balkanu bila je 45, a u Evropi 27/100.000, što je bilo znatno ispod svetskog proseka (155/100.000). Na početku devedesetih godina dogodio se raspad bivše Jugoslavije sa masovnom migracijom stanovništva iz ratom zahvaćenih područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine. BiH je bila republika sa najvišom stopom incidence tuberkuloze u bivšoj Jugoslaviji od 81/100.000 stanovnika (Karta1) Rastuća nezaposlenost, ekonomska kriza i pothranjenost stanovništva uz kontinuirani stres dali su obeležje tom periodu. U proleće 1999. godine naša zemlja je pretrpela bombardovanje od NATO-a u trajanju od preko dva meseca. Mnogi zarazni bolesnici su zbog te situacije odložili svoje obraćanje lekaru. Već sledeće 2000. godine zabeležen je porast incidencije tuberkuloze da bi 2002. godine u Srbiji (bez Kosova i Metohije) bilo 100 novoregistrovanih slučajeva više nego u 2001. godini. Stopa incidencije tuberkuloze u Srbiji u 2002. godini bila je 37/100.000 stanovnika, što predstavlja i dalje umerenu stopu incidence kakvu ima i Crna Gora (tabela 1).  

Tabela 2 – 1. Oboleli i umrli od aktivne tuberkuloze svih organa u Republici Srbiji
 (bez Kosova i Metohije) u periodu od 1992. do 2003. godine

Odnos broja obolelih osoba ženskog i muškog pola manji je od jedan u svim starosnim grupama osim kod mladjih od 24 godine, tj. muškarci obolevaju češće od tuberkuloze nego žene.

Analiza incidencije tuberkuloze u Srbiji bez Kosova i Metohije u odnosu na pol i uzrast pokazuje najveći broj obolelih muškaraca i žena u grupi starijih od 40, a naročito, u poslednje vreme, kod starijih od 70 godina, kako muškaraca, tako i žena.

Incidenca tuberkuloze u Srbiji varira u odnosu na okrug (grafikon 1). U centralnoj Srbiji najviša stopa incidence je nađena u mačvanskom (74/100.000), potom topličkom i moravičkom okrugu (tabela  2).

Odnos plućne i vanplućne tuberkuloze se nije značajno promenio u odnosu na raniji period. U ukupnom broju obolelih od tuberkuloze u Srbiji bez Kosova i Metohije plućna tuberkuloza čini 94%, a vanplućna 6% (u proseku) za proteklih 10 godina. Na osnovu raspoložive prijavne dokumentacije, specifični pleuritis je, jednim delom, u Vojvodini, iskazan u okviru ukupnog broja obolelih od tuberkuloze «respiratornog sistema». Daljim vodjenjem Centralnog registra za tuberkulozu, za koji je 2004. godine formirana nova  ekipu stručnjaka odredjena za rad samo na registru, ovakva nepreciznost podataka će se svesti na najmanju meru. U odnosu na zahvaćeni organ van pluća, najčešći je specifični limfadenitis (49%), urogenitalna tuberkuloza (21%), osteoartikularna (11%), meningitis (2%), ostale lokalizacije (16%).

Oboleli od plućne tuberkuloze bili su zarazni  u  64% slučajeva u proseku.

Kod 84-89% novootkrivenih bolesnika godišnje postignut je uspešan ishod lečenja (izlečeni i lečenje završeno). Neuspešno lečenje je registrovano u 3%. U odnosu na ukupan broj novoregistrovanih slučajeva, recidiva (ponovnog javljanja) bolesti ima prosečno 8%.

Prema raspoloživim podacima, ukupna rezistencija M. tuberculosis na lekove ima trend opadanja. Ukupna MDR (multirezistencija  od engl. multi-drug resistance) nije prešla 2% krajem analizovanog perioda. Zahvaljujući centralnom registru za tuberkulozu, nastaviće se posebno praćenje pojave rezistencije kod novoobolelih i prethodno lečenih bolesnika.

Analizom primenjenih mera primarne prevencije tuberkuloze u proteklom periodu nađen je visok obuhvat novorođenčadi vakcinacijom BCG u iznosu od 96%. (Revakcinacija u 10. godini je ukinuta 2002. godine.) Pregledano je prosečno 78% lica iz kontakta.

Tabela 2. Neki epidemiološki parametri tuberkuloze u Srbiji 2002. godine
 u odnosu na okrug